Connect with us

بی بی سی پښتو

فیوسا عثماني؛ د قانون له استادۍ تر ولسمشرۍ

Avatar

خپور شوی

 په

(Last Updated On: April 17, 2021)
فيوسا عثماني

Getty Images
فیوسا عثماني د کوسووا د خپلواکۍ لمانځلو د پوځي پرېډ پرمهال

د کوسووا پارلمان د قانون یوه ښوونکې فیوسا عثماني سادريود هېواد ولسمشره ټاکلې. دا دویم ځل دی چې یوه ښځه د کووسوا ولسمشره ټاکل کېږي.

د اروپا په سوېل ختیځ کې ددغه کوچني ګڼ‌مسلمان هېواد دا خبر د خبرونو سرټکی وګرځېد، ځکه چې د نړیوالو په ذهنونو کې یې لاهم د ۹۰مو کلونو د بلقان سیمې د شخړو یادونه پاتې دي.

نوې ۳۹ کلنې ولسمشرې له څو کلونو راهیسې سیاسي فعالیتونه لرل، هغې کوسووا کې حقوق لوستي،‌ بیا یې د امریکا ‌پیټسبرګ پوهنتون کې ماسټري او دوکتورا هم لوستې او په څلورو بهرنیو ژبو خبرې کولی شي.

د کووسوا یوه خبریاله داوینا هلیلي وايي، تر نوې ولسمشرې یوازې درې کاله کشره ده، دواړه په داسې وخت کې زیږېدلې دي چې کوسووا لا خپلواک جمهوریت نه و.‌

د ۱۹۹۹ کال په جولای کې ناټو ځواکونو د صربي ځواکونو پر مورچلو بمبار وکړ او دا هېواد د ملګرو ملتونو تر ادارې لاندې راغی.‌

په ۲۰۰۸ کال کوسووا له صربیا (صربستان) خپلواکي اعلان کړه،‌ خو د روسیې، چین، هند او د اسپانیا په څېر ګڼ نور هېوادونه یې لاهم خپلواکي په رسمیت نه پېژني.

په ۲۰۱۰ کال د جرمونو له نړیوالې محکمې سره د اغلې عثماني لاسته راوړنې د هغې ویاړ ګڼل کېږي.‌

ولس ته محبوبه اغلې عثماني د اپرېل پر ۴مه بریالۍ اعلان شوه

Getty Images
ولس ته محبوبه اغلې عثماني د اپرېل پر ۴مه بریالۍ اعلان شوه

فیوسا عثماني د کوسووا د دیموکراتې ټلوالې ګوند غړې ده چې د فساد پر وړاندې یې – چې ان د خپل ګوند ځینې غړي هم پکې ښکېل وو – ټینګه مبارزه وکړه.‌

نوموړې د روان کال اپرېل میاشتې لومړیو کې د پارلمان له ۱۲۰ رایو ۷۱ د تایید رایې وګټلې او د پخواني ولسمشر هاشم تاچي ځایناستې شوه. تاچي د ۲۰۲۰ کال په دوبي کې وروسته تر هغه له ولسمشرۍ استعفا وکړه چې د جنګي جرمونو تورونه پرې ولګول شول.

“ښه سیاستواله مېرمن او مور وي”

2016

Getty Images
د کوسووا پخوانۍ ولسمشر عاطفه یحیی اغا – د ۲۰۱۶ کال مارچ

خبریاله داوینا هلیلي وايي، د اغلې عثماني هڅو هغه ولسمشرۍ ته ورسوله “ځکه چې د کوسووا په سیاست کې یوې ښځې ته ډېره ګرانه ده چې غږ یې دې واورېدل شي، خو هغې ټولنې ته مخه کړه او خلکو باور پرې وکړ”.

اغلې عثماني د کوسووا د پارلمان مشره هم تېره شوې ده.‌ دوه لوڼې لري، خو تل یې پیغام دا وي چې یوه ښه سیاستواله مور او مېرمن دواړه کېدلی شي.

که څه هم په کوسووا کې د ولسمشرۍ مقام یوه نمایشي دنده ده، خو اصلي اجرایوي ځواک د لومړي وزیر په لاس کې وي.

1989-1999

Getty Images
“ستا په اړه سوچ کوم” نندارتون د ۲۰۱۵ کال د جولای پر ۱۲مه په بریشتینا کې د کوسووا د جګړې د کلونو (۱۹۹۹-۱۹۸۹) پرمهال د ۲۰ زره ژغورل شویو ښځو په ملاتړ جوړ شوی و

خو ښکاري چې ښځه ولسمشره هم کولی شي په دې هېواد کې د مخکېنۍ ولسمشرې عاطفه یحیی اغا په څېر د ښځو اړوندو مسلو ته ډېر کار وکړي او د ولس محبوبیت خپل کړي.

عاطفه یحیی اغا چې د پولیسو چارو کې یې زدکړې کړې وې، په ۲۰۱۱ کال ولسمشره شوه،‌ هغې د جګړې د کلونو پرمهال پر ۲۰ زره ښځو د تېري قضیې راپورته کړې.

د هغې د واکمنۍ پرمهال د پلازمېنې په یوه لوبغالي کې د ښځو ۵۰۰۰ پرتوګ او کمیسونه د ژغورل شویو ښځو د یاد په توګه پر تنابونو وځړول شول.

Continue Reading
Advertisement

بی بی سی پښتو

د فرح اکبر وژنه؛ کویت کې د ښځو د خوندیتوب غوښتنې په ډېرېدو دي

Avatar

خپور شوی

په

(Last Updated On: April 29, 2021)
Kuwaiti woman wearing mask with national flag (file photo)

AFP
کوېټۍ مېرمن چې د خپل هېواد بیرغ سره یې ماسک اغوستی دی.

دانه اکبر د خپلې خور د مړینې د خبر تر اورېدو وروسته کړېکو او ساندو کې وايي “درته ومې ویل چې دی به یې ووژني. اخر یې هم خور راووژله!… حکومت چېرته دی؟”.

دا شېبه په ویډېو کې ریکارډ شوې او خپرېدو سره یې د کویت لروبر کې د غم او غوسې څپه را پورته شوې ده.

فرح حمزه اکبر تېره اوونۍ کویت کې ووژل شوه.

دا په داسې حال کې ده چې د کورنۍ غړو یې له وړاندې چارواکو ته ویلي هم و چې له یو ځوروونکي کس یې خوندي کړي.

د رپوټونو له مخې هغه د خپلې لور او خورزې د سترګو پر وړاندې تښتول شوې وه.

د کورنیو چارو وزارت لخوا په دې تړاو خپره شوې اعلامیه کې راغلي چې فرح اکبر یوه سړي له خپل موټر کښته او له ځان سره نامالوم ځای ته وړې وه.

هغه وروسته د یوه روغتون مخ ته غورځول شوې چې ډاکترانو بیا مړه اعلان کړه.

اعلامیه وايي د پېښې عامل نیول شوی او منلې یې ده چې فرح اکبر یې سینه کې په چړې وهلې ده.

هغه په لومړۍ درجه وژنه تورن شوی چې کویت کې یې سزا اعدام دی.

د فرح کورنۍ ځايي رسنیو ته ویلي چې دوی له دې سړي سره پېژندګلوي نه لري او وړاندې یې د هغه د ځورونو په اړه شکایت ثبت کړی و.

د انصاف لپاره اوږده لار په مخ کې ده

Protesters in Kuwait

Getty Images
کویت کې د فرح اکبر په ملاتړ مظاهر.

دې پېښې کویت کې له ځورونې او زورزیاتي د ښځو د لا ډېر خوندیتوب لپاره له وړاندې پورته شوی غږ پیاوړی کړی دی.

د روان کال لومړیو کې ښځو سره د تاوتریخوالي بې شمېره پېښو ته د پام اړولو لپاره پر خواله رسنیو د #Lan_ Asket (چپ به نه شم) کمپاین وچلول شو.

وروستیو کلونو کې د کورنیو د غړو لخوا د ښځو د وژل کېدو د بېلابېلو پېښو د رپوټونو خپرېدو د دې اړتیا ښکاروله چې مېرمنو ته د خوندیتوب د احساس ورکولو لپاره باید قوانین جوړ او ټولنیز بدلون رامنځ ته شي.

تېر سپتمبر کې د کورني تاوتریخوالي په تړاو قانون تصویب شو. دې ته د یوه رغند او مثبت ګام په سترګه کتل کېږي.

دې کې مېرمنو لپاره د سرپناه برابرولو پلان هم شامل دی چې قربانیانو ته د زیاتي کوونکو د لاسرسي مخه نیسي.

خو له دغو هڅو سره سره پر دې لار د لا نور مزل او نورو ګامونو د پورته کېدو د اړتیا یادونه کېږي.

د فرح اکبر تر وژل کېدو وروسته ګڼ شمېر ښځې او سړي پارلمان ته نږدې اراده څلور لاره کې د دې لپاره راټول شول چې دا پېښه وغندي.

دا میاشت همدې ځای ته نږدې فاطمه العجمي هم د خپل ورور لخوا په ډزو وژل شوې وه.

هغې د ساتونکې په توګه دنده پر مخ وړه او کویت کې د خپلو کورنیو د غړو لخوا د ښځو د وژل کېدو د ګڼو نورو پېښو په څېر د دې پېښې د لامل بشپړ جزیات هم مالوم نه شول.

د کویت د جزا قانون کې هغو سړیو لپاره سپکه سزا پام کې نیول شوې چې د کورنۍ کومه ښځینه غړې د فحشا په جرم وژني.

که څه هم فعالانو کلونه کلونه د جزا قانون د دې مادې د لغوه کېدو لپاره منډې ترړې او کمپاینونه کړي، خو ځای یې نه دی نیولی.

هغه غږونه چې پخوا نه اورېدل کېدل

Women walk through a market in Kuwait City (file photo)

AFP
کویټ ښار کې مېرمنې

د خواله رسنیو مجازي نړۍ کې اوس داسې ګڼ شمېر غږونه راپورته او اورېدل کېږي چې پخوا د ښځو د حقونو په تړاو بحثونو کې نه اورېدل کېدل.

په خواله رسنیو د هویت د پټ پاتې کېدو امکان د غږ اوچتوونکي لا زړور کړي دي.

کویت کې فېمینیستي حرکت د ډېر محافظه کار او اکثریت قوم بدوي د ښځو د یوې ډلې لخوا اداره کېږي.

د دغه حرکت ښځې غوره ګڼي چې هویت یې پټ وساتل شي او بي بي سي سره د خصوصي پیغامونو له لارې خبرو ته چمتو شوې دي.

دوی تېر کال انلاین غونډې پیل کړې او اوس وايي د فېمینیستانو په یوې داسې ډلې اوښتي چې د بې وطنه بدوي قوم، کورنیو بهرنیو کاریګرو او د ټرانس جنسیتو په څېر د زیان منونکو ډلو په ګډون، کویټ کې د ټولو مېشتو ښځو د ژوند په اړه غور کوي.

دوی له ځورونې او تاوتریخوالي د ښه خوندیتوب لپاره د قوانینو په اړتیا ټینګار کوي.

دغه فېمینیستانې زیاتوي چې ټول کویت کې ښځې د ورپېښو ګواښونو په ثبتولو کې له ستونزو سره مخامخ دي او قضیې ېی جدي نه نیول کېږي.

خو زیاتوي چې قبایلي ښځې تر ټولو ډېرې کړاو سره لاس ګریوان دي او چارواکي یې شکایتونو سره د کورنیو مسایلو په توګه چلن کوي.

د دغه ګروپ یوه غړې وايي: “د کویت د بدوي (قوم) ښځو ستونزو د کورنیو له دننه پیلېږي، ځکه دا قوم په حکومت کې دننه بل حکومت دی. بدوي ښځې د خپلو کورنیو او خپل ټول چاپيریال لخوا پر هغوي دغه تپل شوې وضعیت منلی دی.”

اضافه خنډونه

Kuwaiti MPs attend a parliament session at the National Assembly

Getty Images
د کویټ پارلمان کې استازي پر یوه مسله پرېکړه کوي.

فعاله حدیل الشمري چې د کویت له سل زرو د ډېرو بې وطنه بدوي قوم اړوند ده، وايي، د دې په څېر مېرمنې خو د مرستې د غوښتو پر خلاف له لا ډېرو ستونزو سره مخامخېږي.

د دغه قوم غړي چې د کویت د تابعیت رسمي اسناد نه لري، چارواکو سره د ځورونې او زور زیاتي شکایت نه شي ثبتولی.

ډېر یې زدکړو ته په لاسرسي او د قانوني کار موندلو کې هم له ستونزو سره مخامخ دي.

حدیل وايي دغو ستونزو د ښځو کړاو لا پسې ډېر کړی دی:

“موږ له نورو ښځو سره کړاو کې هم شریک یو، خو بدوي ښځې له دې هم کړېږي چې په کمزوري دریځ کې دي.”

وکیله او فعاله عمانیه اشرف وايي که څه هم شخصآ یې ګواښ نه دی تجربه کړی، خو ټولنه کې ښځو ته پر پېښو خطرونو خبره ده.

نوموړې وايي: “که یوازې زه، زما ملګرې او کورنۍ خوندي ژوند لري نو دا په دې معنا نه ده چې ټولې ښځې دې خوندي وي. د فراح قضیه په ځورولو پیل شوه او په قتل پای ته ورسېده. نو ښځې خوندي نه دي.”

Continue Reading

بی بی سی پښتو

د بریتانیا لومړۍ با حجابه اور وژونکې: “خلک پوښتنه کوي چې دا دنده مې څنګه ومونده؟

Avatar

خپور شوی

په

(Last Updated On: April 28, 2021)
عروسه

BBC

د بریتانیا د نوټنګهم شائر اوسېدونکې ۲۷ کلنه عروسه ارشد وايي، له ماشومتوبه یې ارمان درلود چې اور وژونکې شي او اوس دا د بریتانیا لومړنۍ باحجابه اور وژونکې بلل کېږي.

نوموړي وايي، زموږ په ټولنه کې د اور وژونکو په هکله ډېرې خبرې نه کېږي: اوس هم ډېر خلک د اور وژونکو په هکله پخوانی فکر لري او کله چې زما په څېر کسان وویني، خواشیني شي.

عروسه

BBC

عروسه ارشد هیله منه ده، چې دې ته په کتو به نورې مسلمانې ښځې هم دې برخه کې فعالیت ته زړه ښه کړي.

دا وايي: خوښه یم چې له خنډونو راتېره شوم او د ښځو لپاره او بیا په ځانګړې توګه د هغو ښځو لپاره چې حجاب کوي لار هواره شوه چې که غواړي نو د اور وژنې برخه کې فعالیت وکړي.

دا زیاتوي: ځینې خلک پوښتنه کوي چې دا دنده مې څنګه وموندله، که رښتیا ووایم د داسې خبرو په اورېدو هېڅکله نه یم خوښه، خو دغسې خبرو راسره مرسته وکړه، ثابته کړم چې زه دا فعالیت کولای شم.

عروسه

BBC

نوموړې وايي، د نوټنګهم شائر اور وژنې او مرستندویه چارو ادارې داسې ځانګړی حجاب ورکړی چې تر اکسیجن ماسک لاندې هم اغوستل کېدای شي او هیله یې څرګنده کړې چې نورې مسلمانې هم دې برخه کې فعالیت وکړي.

بل لور ته د ځايي اطفایې ادارې ویاند وايي: موږ په ویاړ سره وایو چې د بریتانیا لومړنۍ باحجابه اور وژونکې له موږ سره همکاره ده.

عروسه

BBC

د اوروژونکو ټولنې مشر میټ ریک وايي:

عروسه هم د خپلو نورو همکارانو په څېر معیاري روزنه ترلاسه کړې، چې د خپلو نورو همکارانو په څېر د خلکو ژغورنې لپاره خپله له خطر سره مخامخ کېږي او موږ خوشحالېږو چې د لږکیو اړوند نور کسان هم په دې برخه کې ګډون وکړي.

نوموړی زیاتوي: که څه هم دا پر مثبت لوري یو ګام دی، خو بیا هم پر جنسیتي او نژادي توګه توپیر اوس هم شته، چې باید حل ورته وموندل شي، اور توپیر نه کوي او د اور وژنې څانګه هم باید همداسې وکړي.

Continue Reading

بی بی سی پښتو

وردګ؛ د نجونو د تعلیم له اړخه تر ټولو وروسته پاتې ولایت

Avatar

خپور شوی

په

(Last Updated On: April 26, 2021)
وردګ

Getty Images

کابل ته نژدې وردګ ولایت کې په دې وروستیو کلونو تر ټولې په کم شمېر کې نجونې له ښوونځیو فارغې شوې دي. د دې ولایت د پوهنې د ریاست په وینا، تېرکال د ټول ولایت په کچه ۳۵۰ نجونې له دوولسمو ټولګیو فارغې شوې دي.

په داسې حال کې د دغه ولایت په ګاونډیو ولایتونو کې بیا دا شمېر هرکال په زرګونو تنه وي.

خدیجه یوه له هغو نجونو ده چې په وردګ ولایت کې يې تر شپږم ټولګې زد کړې کړې دي. دې هیله لرله چې ډاکټره شي، خو هغه نورو زدکړو ته پرې نښودل شوه:

“تر شپږم ټولګې مو زدکړې وکړې او وروسته له هغه طالبانو درسونو ته اجازه نه راکوله، په تېره هم د نجونو ښوونځیو ته او کورنۍ هم په هماغه دودیزو افکارو باور لري. زموږه په صنف کې له شلو نیولې تر دېرشو نجونې چې نژدې ټولو زدکړې نیمګړې پرېښې دي. کلتوري محدودیتونه او ناسم دودونه هم وو”.

Getty Images

Getty Images
په وردګو ولایت کې ګڼ ښوونځي ودانۍ نه لري

زدکړه او روزنه د ماشومانو له مدنې حقونو ګڼل کېږي، خو په وردګ ولایت کې د چارواکو په خبره په ټولنه کې د واکمنو دودونو له امله نجونې خپلو حقونو ته لاسرسی نه شي لرلي.

د وردګو یو اوسېدونکی حامد علمي وايي:

“ټول وردګ ولایت – په مرکز میدان ښار کې یوه لیسه ده چې په هغې کې هم د ګوتو په شمېر نجونې زدکړې کوي. په نورو ټولو ولسوالیو کې د نجونو مکتبونه له سقوط سره مخ دي او که وې هم تړلي دي. دلته خو کلتوري محدودیتونه واکمن دي. په لیرو پرتو سیمو کې حتی له نجلۍ سره هېڅ خوښه نه کېږي. د میراث په اړه هم همداسې حالت دی. یوازېنۍ لاره يې تعلیم دی چې د تعلیم کچه په لیرو پرتو سیمو کې لوړه نه شي، نو دا ناخوالې به لا ډېرېږي”.

د افغانستان د نورو سیمو په څېر، وردګو ولایت کې د ښوونکو کمښت لویه ستونزه ده

Getty Images
د افغانستان د نورو سیمو په څېر، وردګو ولایت کې د ښوونکو کمښت لویه ستونزه ده

جبري او په کم عمر کې د نجونو ودول د مهر او میراث له حقونو بې برخې کېدل هم د چارواکو په خبره هغه دودیز تاووتریخوالی دی چې تر ډېره په دې ولایت کې د قومي جرګو له لارې يې په اړه پرېکړې کېږي.

هغه مېرمنې چې له تاوتریخوالي سره مخ شوې او عدلي ادارو ته ورغلې د کورنۍ له لوري په وژله ګواښ شوي دي.

د وردګ ولایت د ښځو چارو مشره شکیلا غني وايي، د یوه کال په اوږدو کې یې د تاوتریخوالي یوازې ۴۶ پېښې ثبت کړې دي. دا هم هغه شمېره ده چې ددې په خبره کره نه ده. ځکه هغه ښځې چې له تاوتریخوالي سره مخ کېږي له وېرې دولتي ادارو ته نه ورځي:

“وردګ د افغانستان مرکزی ولایت دی، خو ډېر په بد حالت کې دی. په ځانګړې توګه د مېرمنو په برخه کې مېرمنو ته هالته هېڅ پام نه دی شوی. د تعلیم کچه ډېره ټیټه ده. ځکه ټولې میندې نالوستې دي او ټول ښوونځي تړل شوي. په مدني حقونو هلته نه څوک خبر دي او نه هم پرې پوهېږي، که په وردګ ولایت کې کومه ښځه میراث وغواړي د پلار او د ورور او ټولو له خوا عاق کېږي. هغې ته نور د پلار په کې د لټیدو او کیناستو حق نشته او به کم عمر کې ودودنه هم معمول دي. بس په جومات کې دعا کیږي او دا جبري واده بیخي زیات دی، تاوتریخوالی اوج ته رسېدلی وي بیا موږ ته راځي”.

Continue Reading

Trending

آریانا نیوز: ټول حقونه خوندي دي