Connect with us

بی بی سی پښتو

انټرنېټي طبابت؛ ‘هم یې دنده راکړه، هم یې له ژور خپګان وژغورلم’

خپور شوی

 په

(Last Updated On: زمری ۴, ۱۴۰۰)
Dr Anum Ahmed talking to a patient

Dr Anum Ahmed
ډاکټر انوم احمد ناروغان درملوي.

ټولنیز خنډونه او ستوغ کاري ساعتونه د دې لامل کېږي چې پاکستان کې ډېرې ښځینه ډاکترانې تر واده وروسته روغتونونو کې کار پرېږدي، خو اوس چې د کورونا وېروس وبا روغتیايي کارکوونکو ته اړتیا ډېره کړې، داسې ګڼې ښځینه ډاکترانې بېرته له انلاین لارې د روغتیايي خدماتو ډګر او کاري ځواک ته راګرځېدلې دي.

له لرې درملنه یا د (ټیلي مېډیسن) خدمات له کلونو راهیسې نړۍ کې کارېږي، خو د کوویډ اوسنۍ وبا دې ټیکنالوجۍ ته تقاضا په بې ساري ډول لوړه کړې ده.

پاکستان کې د سارا سعید خرم په نوم ډاکتره وايي “یوه میندواره ډاکتره چې د کوویډ-۱۹ ناورغانو درمنله یې کوله، له زیږون ۲۴ ساعته وروسته بېرته کار ته راوګرځېده. غوښتل یې خدمت وکړي. دا هر څه انلاین پلټفارمونو ممکن کړل.”

اغلې خرم د “صحت کهاني” په نوم د ډیجیټل روغتیايي خدماتو مرستیاله بسنټګره ده چې ناروغان د ویډیو له لارې ښځینه ډاکترانو سره تړي.

هغه وايي “پاکستان کې د طبي زدکړو ۷۰ سلنه محصلانې نجونې دي. خو مېرمنې بیا د ټولو فعالو ډاکترانو ۲۳ سلنه برخه جوړوي.”

سخت کاري چاپېریال او ټولنیز خنډونه هغه عوامل دي دا واټن یې ډېر کړی دی.

له لرې درملنې (ټېلي مېډیسن) اوس دا ستونزه تر یوه ځایه حل او ښځینه ډاکترانو ته له خپله کوره د کار زمینه برابره کړې ده.

ډاکتره سارا خرم وايي “موږ سره یوه کال کې د {ښځینه} ډاکترانو شمېر له ۱۵۰۰ – ۵۰۰۰ ته لوړ شوی دی”.

یو غوراوی

Dr Anum Ahmed

Dr Anum Ahmed

ډاکتره انوم احمد تازه انلاین پلټفارم کې ګومارل شوې.

هغې په ۲۰۱۶ کال له فراغت وروسته د روغتون په بېړنۍ څانکه او د جدي پاملرنې وارډ کې سخته دنده پر مخ وړه.

خو دا هر څه د ۲۰۲۰ کال مارچ کې تر هغې وروسته بدل شول چې لور یې پېدا شوه.

ډاکترې انوم بي بي سي ته وویل تر مور کېدو وروسته یې ډېر وخت له خپلې ماشومې سره تېرېده او تر یوه ځایه له زېږون وروسته روحي خپګان سره مخامخ وه.

هغې خپلې ګڼې همکارانې لېدلې د مړونو د فشار پایله کې یې روغتونونو کې دندې پرېښې وې.

ځینو ته خو آن له کوره هم د کار اجازه نه ورکول کېده.

د انوم خاوند که څه هم د نوموړې ملاتړ کاوه خو پخپله هغې ته دا ستونزمنه وه چې هم مورنی مسئولیت پر ځای او هم اونۍ کې له ۳۶ تر ۴۸ ساعته رسمي کار وکړي.

نوموړې وايي ما یو غوراوی درلود او خپل ماشوم مې انتخاب کړ، ځکه تر کار راته دا ډېر مهم و.

دا پاکستانۍ ډاکتره وايي “موږ ډاکتران میندو ته مشوره ورکوو چې ماشومانو ته لږ تر لږه ۶ میاشتې خپلې شیدې ورکړي، خو د زېږون رخصت مو بیا یوازې ۳ میاشتې وي.”

انلاین کار

A group of female doctors who finished their refresher course

edoctors
د ډاکټرو هغه ډله چې خپل کورس یې بشپړ کړی دی.

هغې لومړي سر کې پتیېلې وه چې درې کاله دمه وکړي، خو د وبا راتګ سره پوه شوه چې له دندې لرې نشي پاتېدای.

له خپلې خور یې چې هغه هم ډاکتره ده، روغتیايي برخه کې د انلاین کار په اړه واروېدل. څنګه چې یې لور ۶ میاشتنۍ شوه، نو له کوره یې د ناروغانو درمنله پیل کړه.

له لرې درملنه لکه څنګه چې عامو خلکو ته نوې ده، دا هم ورسره نابلده وه.

هغه وايي: “په فیزیکي ډول ناروغ نشم لمس کولی، نبض یې نشم کتی.”

ډاکتره انوم احمد تر ډېره د کوویډ-۱۹ هغه ناروغان ګوري چې د شکر ستونزه هم لري.

Dr Anum Ahmed with her daughter and her pet

Dr Anum Ahmed
ډاکټر انوم احمد له خپلې لور او مرغه سره.

هغې په دې وروستیو کې یو ناروغ لیدلی و چې د اکسیجن کچه یې په کمېدو وه. کورنۍ ته یې ورته ویلي و چې عاجل یې روغتون ته ورسوي، خو هغوی یې سپارښتنه ونه منله. وايي هغه ناروغ پر هماغه شپه مړ شو.

نوموړې وايي: ” بیا یې مور کورونا ونیوه، زوی یې راته زنګ وکړ چې هره مشوره راکړې منم یې.”

دا ډاکتره زیاتوي د روغتیايي سپارښتنو عملي کېدو یې د دې ناروغې مور ژوند وژغوره.

د اغلې انوم په وینا د ناورغانو د کتلو پېسو کې انلاین پلټفارم ته فیصدي ورکوي او دې ته بیا هم د میاشتې شاوخوا ۲ ډالر پاتې کېږي.

پراخېدونکی کاروبار

Long hospital shifts and cultural barriers are pushing many female doctors out of their jobs

Dr Anum Ahmed
روغتون کې اوږد وخت کار او کلتوري خنډونه ډاکټرې له دندې منع کوي.

پاکستان کې د انلاین روغتیايي خدماتو کاروبار په پراخېدو دی.

دمګړی دغه هېواد کې د(DocHers), (Ehad), (Dawai), (Marham), (Shifa4U), (Doctor-On-Line), (Ring a Doctor) او (Sehat Yab) په څېر ګڼ مشورتي پلټفارمونه انلاین روغتیايي خدمات وړاندې کوي.

د edoctor په نوم یو پلټفارم بیا چې یوازې ښځینه ګوماري، د هغو ډاکترانو ګومارنې ته مخه کړې چې په خټه پاکستانۍ دي، خو بهر اوسېږي.

بنسټګر یې عبدالله بټ وايي “۳۵ زره پاکستانۍ ښځینه ډاکترانې په کور دننه او بهر له کاري ځواک بهر پاتې دي.”

دوی کې ډاکتره ریحانه دین محمد هم وه.

هغه پاکستان کې تر کار وروسته منځني ختیځ ته ولاړه او په سعودي عربستان او بحرین کې یې هم کار کړی.

دغو درېو هېوادنو کې د هغې ۱۳ کلنه کاري تجربه تر هغې وروسته پای وموند چې د تیلو له یوه عماني انجنیر سره یې واده وشو.

خو د کورونا وبا پر مهال یې د پاکستان سند ایالت کې په انلاین ډول د هغو ناورغانو د څار دنده واخیسته، چې په کور کې یې درملنه کېده.

د جګړې سیمو کې ناروغانو ته رسېدنه

Rehana says she couldn't get a nanny she trusted to look after her children

Rehana Din Mohammed
ریجانه وايي، د بچیانو ساتنې لپاره باور وړ پالندوی نه شي موندلی.

د لرې واټن دغو روغتیايي خدماتو ته اوس له پاکستان بهر ناروغان هم لاسرسی لري.

عبدالله بټ چې وار له مخه یې ۲۵ مختلفو ځایونو کې ۱۰۰۰ روغتیايي متخصصان ګومارلي، وايي: “موږ ډاکتران د جګړې سیمه کې کار ته هڅوو او دا چاره له عاطفي اړخه د هغوي د تسکین لامل ګرځي.”

ریحانه چې په عربي ژبه روانې خبرې کوي، په دې وروستیو کې جګړه ځپلي یمن کې د ښځو او ماشومانو درملنه کوي.

یمن کې روغتیايي مرکزونه ډېر وسایل نه لري او چارې یې هم تر ډېره یوازې نرسان پر مخ وړي.

خو ناروغان له دغو مرکزونو په انلاین او وړیا ډول ډاکترانو سره تماس کې کېږي.

Rehana gets great satisfaction in providing medical help to Yemeni women

edoctors
ریحانه یمني ښځو ته طبي مرستو برابرولو کې لوی رول لري.

ډاکتره ریحانه وايي “{یمن کې ډېر} ناروغان نالوستي او بېوزله دي. ښځې د اوبو د ککړتیا له کبله په جلدي ستونزو اخته کېږي. ماشومان د کافي خوړو د نشتوالي له کبله ډېر کمزوري دي.”

ټول یمن کې له لرې د درملنې په خدماتو درې سمبال روغتیايي مرکزونه (ټېلي کلېنیکونه) فعال دي او په پام کې ده درې نور هم جوړ شي.

په پلان کې ده دغه خدمات نږدې راتلونکې کې غزې ته هم وغځول شي.

ریحانه د یمني ناروغانو د کتلو پېسې نه اخلي. هغه وايي “هیله لرم چې ماشومان مې ستر شي، بېرته روغتون کې کار ته ستنه شم. خو هغه مهال به مې هم غوښتنه دا وي چې د جګړې د سیمو خلکو سره مرسته وکړم.”

د انلاین روغتیايي مشورو خدمات د ناروغانو وخت او پيسې دواړه ژغوري.

Doctors who signed up for online consultation

Sehat Kahani
هغه ډاکټرانې چې د انلاین مشورې لپاره یې نوم ثبت کړی دی.

پر دې سربیره د پاکستان د څه باندې ۲۰۰ میلیون وګړو تر نیم ډېر تکړه ډاکترانو ته لاسرسی هم نه لري.

خو دغو پلټفارمونو اوس ان د کلیوالي سیمو خلکو ته هم دا زمینه برابره کړې چې د هېواد له پیاوړو متخصصانو مشوره واخلي.

دغه کار لپاره یوازې تلیفون او انټرنېټ ته اړتیا ده.

ډاکتره سارا سعید وايي پاکستان کې له لرې د درملنه (ټیلي مېډیسن) پر خدماتو د ناروغانو باور مخ په ډېرېدو دی.

Continue Reading
Advertisement

بی بی سی پښتو

د ماډل ښځې د سر وېښتو ‘خرابولو’ له کبله سینګارتون ته د ۲۰ میلیونه روپیو تاوان ورکولو امر شوی

خپور شوی

په

(Last Updated On: تله ۲, ۱۴۰۰)
An Indian model sits as she has her hair styled backstage ahead of the Ashima Leena fashion show at Bridal Fashion Week in New Delhi.

Getty Images

د هند یوې محکمې د یوه ځايي سینګارتون ته امر کړی، چې په ناسم ډول د یوې ماډل ښځې د سر وېښتو جوړلو له کبله هغې ته ۲۰ میلیونه روپۍ (۲۷۱زره ډالر) تاوان ورکړي.

ویل کېږي دې ښځې ته د وېښتو اړوند تولیداتو د سوداګریزو اعلانونو لپاره د دې د اوږدو سر وېښتو له کبله حق الزحمه ورکول کېده.

محکمې ته ویل شوي چې د سینګارتون کارکوونکو د هغې د لارښوونې خلاف د هغې اوږدې څڼې زیاتې لنډې کړې دي.

د مشتریانو زیان جبرانولو ملي کمېسیون (این سي ډي ار سي) مسوولین وايي:

دې ښځې هغه امکاني حق الزحمه له لاسه ورکړې چې تمه یې کوله، له دې کبله یو داسې دروند زیان ورته اوښتی چې د ژوند طرز یې ورسره بدل شوی او د ماډل په توګه یې تر ټولو د مخکښ کېدو ارمان رژېدلی دی.

دوی محکمې ته په عریضه کې ویلي:

دا څو ځله له ذهني ضعف سره مخامخ شوې، او د خپلو سر وېښتو پرې کولو لړ کې د دې بې پروایۍ له کبله یې نه شو کولای خپل مسلک ته توجه وکړي او بالاخره یې دنده بایلوده.

د محکمې اسناد ښيي چې دا ښځه ۲۰۱۸ کال کې سینګارتون ته ورغلې وه او د وېښتو جوړوونکي کس ته یې له خپلې خوښې سره سم د وېښتو جوړولو ویلي و، خو ویل کېږي هغه کس یې د سر وېښتو لویه برخه خورا ډېره لنډه کړې وه.

په اسنادو کې دغه راز ویل شوي چې کله دې ښځې شکایت کړی، دې ته د وېښتانو بېرته اوږدولو لپاره د دارو درملو وړاندیز شوی و.

دې ښځې محکمې ته ویلي چې درملنه مشکوکه وه او وېښته یې نور هم خراب شوي دي.

دغه سینګارتون چې د پلازمېنې ډیلي په یوه مشهور هوټل کې موقعیت لري، د پرېکړې خلاف د استناف غوښتنې حق لري.

خو سالون مسوولینو تر اوسه د پرېکړې په هکله څه نه دي ویلي.

Continue Reading

بی بی سی پښتو

افغان میندې او د طالبانو واکمنۍ کې زېږون: د موبایل څراغ ته د ماشومانو ولادت

خپور شوی

په

(Last Updated On: تله ۲, ۱۴۰۰)
Afghan mother and baby with doctor. Photo collage illustration from photographs courtesy Getty Images

BBC
افغانستان کې د طالبانو له راتګ سره د عامې روغتیا برخه کې ستوزنې په ډېرېدو دي

رابعه د افغانستان د ننګرهار په یوه روغتون کې له زېږون څو ورځې وروسته خپل نوی ماشوم کراروي. هغه وايي: “دا مې درېیم ماشوم دی خو تجربه یې به بیخي بدله وه، ډېره سخته تجربه مې تېره کړه”.

یوازې په څو اوونیو کې د ماشومانو د زېږون هغه څانګه کې چې د رابعې ماشوم پکې پيدا شوی و، لومړنی خدمتونو په ټپه درېدلي. هغې ته د ولادت پرمهال د درد ګولۍ، خواړه او هیڅ ډول درمل نه وو ورکړل شوي.

په هغه روغتون کې چې د ګرمۍ درجه پکې تر ۴۳ رسېده، برېښنا یې پرې شوې وه او د جنراتور روښانولو ته د تېلو پيسې نه وي.

د زیږون پرمهال د رابعې قابله عابده نه ستړې کېدونکي هلې ځلې کوي او وايي: “پر موږ داسې خولې راماتې وې لکه تشناب کې چې اوبه پر ځان را خوشې کړئ”.

عابده وايي د برېښنا د نشتوالي له امله د ماشومانو د زېږون پرمهال د موبایل څراغ کاروي. نوموړې زیاتوي: “دا زما لپاره د خپلې دندې پرمهال تر ټولو بده تجربه وه. له ډېره درده او نهیلۍ ډکه ده. خو له هغې راهیسې چې طالبان واکمن شوي، شپه او ورځ زموږ همدا حال وي”.

رابعه بختوره ده چې خپله او ماشوم یې ژوندی پاتې شول. افغانستان د نړۍ په هغه هېوادونو کې دی چې د مور او ماشوم مړینه پکې تر نورو ځایونو ډېره ده.

د روغتیا نړیوال سازمان یا ډبلیو اېچ او د مالومات له مخې افغانستان کې لا هم په هر سلو زرو زېږونونو کې ۶۳۸ میندې مري.

دا کچه پخوا نوره هم لوړه وه. خو د مور او ماشوم د روغتیا په برخه کې هغه پرمختګونه چې له ۲۰۰۱ کال راهیسې شوي، په چټکۍ مخ په ځوړ روان دي.

د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق اجرایه مشره نتالیا کنېم وايي،‌ اوس حالت خورا بېړنی او نهیلي کوونکی دی او دا یې په ريښتیني ډول حس کوي.

دا صندوق اټکل کوي چې که د ښځو او نجونو لپاره بیړنۍ مرسته ونه شي، ښايي ۵۱۰۰۰ نورې میندې او ماشومان ومري او ممکن ۴ عشاریه ۸ میلیونه میندوارې میندي ونه کتل شي.‌

همدا راز ښايي تر ۲۰۲۵ پورې د هغو کسانو شمېره دوه برابره لوړ شي چې د کورنۍ یا ماشوم پلانولو لپاره روغتیايي کلینیکونو ته لاسرسی نه لري.

Afghan women in burkas, with baby. Photo collage illustration from photographs courtesy Getty Images

BBC
نړیواله ټولنه وایي، که بېړنۍ مرستې ونشي د افغان میندو او ماشومانو ژوند به لا جدي خطر سره مخ شي.

د افغانستان د عامې روغتیا پخوانی وزیر ډاکټر وحید مجروح (چې د ندې پرمهال یې دا خبرې کولې) وايي: “په ټول افغانستان کې د لومړنیو روغتیايي اسانتیاوو مرکزونه په ړنګېدو دي. له بده مرغه له دې سره به د مور او ماشوم مړینه هم لوړه شي”.

ښاغلي مجروج د جهموریت د کابینې یوازینی وزیر و چې د طالبانو په سرپرسته کابینه کې هم تر یو څه مودې پر خپله دنده پاتې و.

کله چې بهرني ځواکونه له افغانستانه په وتو شول، طالبانو د ولسوالیو او ولایتونو پر نیولو پیل وکړ او کله چې طالبان پر کابل واکمن شول، بهرنۍ مرستې ودرېدې او یا له لویه سره کنګل شوې.

د افغانستان روغتیايي سیستم تر ډېره پر همدې بهرنیو مرستو پایېده. د امریکا او د روغتیا نړیوال سازمان په کډون بهرني بسپنه ورکوونکي په کابل هوايي ډګر کې کړکېچن حالت ته پام د افغانستان روغتیايي سیستم ته طبي مرستي نه شي رسولای.

له همدې امله په افغانستان کې د ژوند ژغورنې او د میندوارۍ پرمهال د ښځو د روغتیا لپاره طبي وسایلو ته لاسرسی خورا ډېر اغیزمن شوی دی، او کورونا یې اغېز دوه برابره ډېر کړی دی.

ډاکټر مجروح وايي،‌په افغانستان کې د کورونا د څلورمې ممکنه څپې لپاره هیڅ ډول چمتوالی نشته.

په هغه روغتیايي مرکز کې چې عابده پکې کار کوي، د مالي مرستو بندولو پایله دا شوه چې د امبولانس چلولو لپاره د تیلو پيسې نشته.

عابده وايي: “همدا دوه شپې وړاندې یوه مور چې لنګوالۍ ته نژدې وه، په بیړه یې د امبولانس غوښتنه وکړه، ځکه هغه په ډېر دردر کې وه. زموږ په امبولانس کې تیل نه وو، نه یې د تیلو پيسې وي. هغې ته مو وویل چې ټکسې موټر کې راشي. خو پر وخت هیڅ ورته پیدا نه شول.‌هغوی بلاخره موټر پیدا کړی و، خو ډېره ناوخته وه. تر څو چې کلینک ته رارسېده، په موټر یې کې ماشوم پیدا شوی و. د هغې درد ډېر زیات و، څو ساعته بې هوښه شوې وه. موږ ګومان نه کاوه چې ژوندۍ دې پاتې شي. ماشوم هم په ډېر سخت حالت کې و. موږ هیڅ نه درلودل چې وریې کړو”.

له نیکمرغه د مور ماشومه ژغورل شوې وه. مور هم له همغه روغتون درې ورځې وروسته رخصت شوې وه چې د مالي مرستو نشتوالي خورا ډېر ځپلی دی.

Afghan birth centre. Photo collage illustration from photographs courtesy Getty Images

BBC
افغانستان کې د زېږون پر مهال د مور او ماشوم د مړینې کچه لوړه ده

د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق مشره کنېم وايي: “موږ شپه او ورځ کار کوو، هڅه کوو چې یو سیستم رامنځته کړو، خو له پيسو پرته هیڅ نه کېږي. آن په کابل کې د تېرو څو اوونیو ډراماتیکو پېښو پخوا هم په هرو دوو ساعتونو کې یوه افغان ښځه د ماشوم د زېږون پرمهال مړه کېده”.

د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق هڅه کوي له هغو څه باندې یو میلیارد میلیونو ډالرو مرستې نه چې نړیوالې ټولنې یې ژمنه کړې کړي، نژدې ۳۰ میلیونه یې د افغان ښځو او نجونو د ژوند ژغورنې طبي برخې ته تر لاسه کړي.

په افغانستان کې روغتیايي حالت ته په پام ښايي اړینو روغتیايي مرستو ته د رسېدو لپاره خوندي لاره ورکړل شي او طالبان هم په دې باور دي چې له بهرنیو مرستو پرته په افغانستان کې روغتیايي سیستم نه شي پایېدلی.

د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق اندېښمن دی چې په کوچني عمر کې د ودونوو ډېرېدل ښايي د مور او ماشوم د مړینې کچه لا ډېره کړي.

ډېرېدونکي بې وزلي، اوسمهال ښوونځیو ته د غټو نجونو نه پرېښودل، او وسله والو سره د کوچنیو نجونو د ودولو اندېښنې مهم موضوعات دي. ډاکټره کنېم وايي، که څوک په کم عمر کې مور شوې وي، د ژوند پایېدو چانس یې سملاسي راکمېږي.

پر ښځو د طالبانو نوي بندیزونه د افغانستان روغتیايي سیستم، چې له وړاندې نازک دی، لا نور ځپلی شي. د افغانستان په ډېرو سیمو کې ښځې دباندې وتو پرمهال باید حجاب یا چادري واغوندي. خو یوه بله لویه اندېښنه هم شته.

داسې رپوټونه شته چې روغتونو او کلینیکونو ته ویل شوي چې ښځینه ناروغانې به یوازې ښځینه ډاکترانې ګوري.

یوې قابلې چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي، بي بي سي ته وویل یو ډاکټر هغه مهال ډبول شوی و چې ښځینه ناروغه یې یوازې په خونه کې معاینه کړې وه.

هغه قابله وايي په هغه مرکز کې چې دا پکې کار کوي، ډاکټرانو ته ویل شوي،‌ که د ښځینه ناروغانو د معاینې لپاره ښځینه ډاکټرانې نه وي، نارینه ډاکټر یوازې په هغه صورت کې ښځې ناروغانې کتلای شي چې په خونه کې دوه یا درې نور کسان هم حاضر وي.

ښځو ته ویل شوي چې له محرم یا له نارینه پرته دې بهر نه وځي،‌ خو زرمینه چې په ننګرهار کې د پنځو میاشتو میندواره ده، وايي:

“زما مېړه غریب سړی دی، هغه موږ ته د یوې مړۍ ډوډۍ لپاره د سړک تر غاړې سودا خرڅوي. زه ولې هغه ته ووایم چې کار پرېږدي او له ماسره روغتون ته ولاړ شي؟”

د عابدې په وینا له میندوارو مېرمنو سره روغتون ته د نارینه و د تګ اجباري کول په دې مانا دي چې ښايي د زرمینې په څېر ګڼې میندوارې میرمنې کلینیکونو ته د مهمو معاینو لپاره ولاړې نه شي.

همدا ډول ښايي ګڼې روغتیايي کارکوونکې هم له دې وروسته کار ته تګ لپاره زړه ښه نه کړي.

Pregnant Afghan woman. Photo collage illustration from photographs courtesy Getty Images

BBC
کلتوري محدودیتونو هم افغانستان کې روغتیایي اسانتیاو ته د ښځو لاسرسی کم کړی

د روغتیا نړیوال سازمان وايي په افغانستان کې د هرو لسو زرو کسانو لپاره ۴ اعشاریه ۵ ډاګټران شته چې دا له نړیوال معیار نه پنځه برابره ټیټه کچه ده.

دې ته په پام چې د طالبانو له بیا واکمنۍ وروسته ګڼ ډاکټران له افغانستانه وتلي، ښايي دا کچه نوره هم راکمه شوې وي.

په اګست میاشت کې طالبانو له ښځینه روغیتايي کارکوونکو وغوښتل چې خپلو کارونو ته ستنې شي. خو ډاکټر مجروح وايي،‌ د باور جوړېدل وخت غواړي او ډاکټرانې باید ډاډه شي چې کومه ستونزه ورته نشته.

بني زاده په کابل کې د ښځو د ناروغیو ډاکټره ده. هغې پر کابل د طالبانو له واک وروسته خپله دنده پرېښې ده او په کابل هوايي ډګر کې یې له هېواد د وتو لپاره ۲۴ ساعته انتظار هم کړی دی.

نوموړې وايي،‌ هر څه په یوه شپه کې بدل شول.‌ د اغلې نبي زاده پخوانۍ همکارانې هم یا له افغانستانه وتلي او یا یې د خوندیتابه لپاره دندې پرېښې دي.

هغه زیاتوي: “زما ګاونډۍ د ۳۵ اوونیو میندواره ده، غواړي له ډاګټرې سره د زېږون عملیاتو لپاره وخت واخلي، خو د ډاکټرې تیلیفون بند دی. ګاونډۍ مې ډېره ورخطا ده او وايي په خیټه کې یې د ماشوم حرکتونه نه حس کوي”.

د روغتیا عامه خدمتونو کارکوونکو ته له تېرو درېیو میاشتو معاشونه نه دي ورکړل شوي. عابده یوه له همغو کسانو ده، خو وايي له معاش پرته بیا هم غواړي تر دوو نورو میاشتو کار وکړي. نوموړې وایي:

“موږ پرېکړه کړې چې دا کار به د خپلو ناروغانو او خپلو خلکو لپاره کوو. خو د پيسو نشتوالی نه یوازې زموږ اندېښنه ده بلکې ناروغان مو هم ډېر اندېښمن دي. هغوی ډېر بې وزله دي، د درملو پېرلو وس نه لري”.

دبشري حقونو د څار ادراې په برخه کې د ښځو د برخې مشره هېدر بار وايي: “افغانان د جګړې د مرګژوبلې په اړه ډېر څه اوري. خو ډېر لږ پر دې غږېږي چې د ماشومانو د زېږون پر مهال څومره میندي او ماشومان مري، داسې حال کې چې مخنیوی یې کېدای شي”.

اغلې چې بار چې په می میاشت کې کابل ته تللې وايي، یوه روغتون د خپلو کارکوونکو د معاشونو پوره کولو لپاره هر څه کم کړي و. د زېږون پرمهال ګڼې میندې مجبورې وې چې وسایل په خپلو پيسو واخلي.

هغه زیاتوي: “یوې ښځې د خپل ولادت لپاره څه نا څه ۵۵۰۰ افغانۍ (۲۶ ډالره) پردې لګولي وو چې د زېږون لپاره اړین طبي وسایل واخلي. هغې خپلې وروستۍ پیسې پر هغو وسایلو مصرف کړې وې چې که عملیاتو ته یې اړتیا پېښېږي، باید له وړاندې یې وپېري”.

افغان ماشومان

BBC
داسې وېره شته چې ښایي افغانستان کې په کم عمر کې د نجونو ودول لا ډېر شي

اوس چې درمل او طبي وسایل کم شوي دي، یوازې له شخصي درملتونونو یې په خپلو پيسو اخیستلای شي، خو ډېری افغانان یې وس نه لري.

زرمینه وايي: “داسې میندوارې ښځې مې ولېدې چې ټوله ورځ یې زموږ په سیمه ییزو روغتیايي مرکزونو کې درملو ته په تمه تېروله، خو تش لاس بیرته کورونو ته ستنېدل. دا غوره ګڼم چې زېږون مې کور کې وشي، نه په روغتون کې. ځکه هلته نه درمل شته او نه هم وسایل. د ماشوم روغتیا او خپل صحت ته مې اندېښمنه یم”.

د نړیوال بانک د مالوماتو له مخې، په افغانستان کې نژدې ۵۵ سلنه وګړي د فقر تر کرښې لاندې ژوند کوي. ډېر یې په لېرې پرتو سېمو کې اوسېږي.

ډاکټر لودي چې د هرات په لېرې پرتو سیمو کې د بې وزلو خلکو او ګوښو خلکو درملنه کوي وايي: “موږ د داسې خلکو درملنه کوو چې خورا ډېر بې وزله او ډېر لږ مالي امکانات لري. موږ له ډېر سخت روغتیايي ناورین سره مخامخ یوو”.

له هغې راهیسې چې طالبان واک ته رسيدلي، د ښاغلي لودي کاري ډله وايي د خوارځواکۍ، نمونیا، رواني ناروغیو او د زیږون پرمهال ستونزې په ډرماتیک ډول ډېرې شوې دي.

د هرات د یوې لېرې پرتې سیمې ۲۸ کلنه اوسېدونکې لېنا وايي: “د طالبانو له راتګ مخکې یوه روغتیايي کلینک راته وویل چې خوارځواکه یم او نېمونیا ناروغي لرم. او زه میندواره هم وم”.

نوموړې وايي: “مېړه مې روغتون ته په خره یوړم. هلته قابلې زما د ولادت ستونزه را حل کړه خو د ماشوم وزن مې کم دی”.

لینا اوس په کور کې ده او حالت یې نازک دی، نه پوهېږي چې له ګټې وټې پرته یې ماشوم څرنګه لوی کړي.

ډېر افغانان وېره لري چې د دې هېواد د روغتیایی سیستم کړکېچ ورځ تر بلې ژورېږي او بد لور ته روان دی. د دې حالت تر ټولو ډېر زیان د میندوارو مېرمنو، نویو زېږېدلو او د ټیټ عمر ماشومانو په څېر چې تر ټولو ډېر زیامنېدونکي دي، رسېږي.

عابده چې د خپلې قابلې دندې ته په ډېر نهلۍ ځي، وايي،‌ د هرې ورځې په تېرېدو حالت لا بدترېږي او هیڅوک نه پوهېږي چې څه به کېږي.

Continue Reading

بی بی سی پښتو

طالبان سندرغاړي نه زغمي، خو زه نه شم کولای موسیقي پرېږدم

خپور شوی

په

(Last Updated On: وږی ۳۰, ۱۴۰۰)

د خونې په منځ کې ایښې باجه غږېده، نجلۍ سندره بلله او بیا یې ناڅاپه په چیغو وژړل، خو د ډاډ ورکولو لپاره مې هیڅ خبره نه ورته درلوده.

دغه نجلۍ عایشه خان نومېږي، چې د یوه پردي هېواد، د پردي ښار په یوه خونه کې له څو اونیو راهیسې یوازې ژوند کوي.

دې نه یوازې خپل وطن، ښار او کور تر شا پرې ایښي، بلکې خپل ارمانونه یې هم همالته نیمګړي ترې پاتې دی.

دا وايي:

یوازې له دې کبله مې هېواد نه دی پرې ایښی، چې مسلمانه یم او بشپړ حجاب نه کوم، بلکې له دې کبله مې هېواد پرېښود چې یوه نجلۍ یم او سندرغاړې یم.

عایشه وايي، کله چې طالبان د پلازمېنې نژدې سیمو ته ورسېدل، استاد یې ورته وویل، چې اوس نو له هېواده د وتلو وخت دی.

عایشه لومړی ځل د ستاره افغان خپرونه کې راڅرګنده شوه او له دوو کلونو راهیسې یې کابل کې د موسیقۍ زدکړه کوله.

د عایشه ځانګړتیا په ژوندۍ بڼه د سندرو ویلو وړتیا ده.

عایشه وايي له موسیقۍ سره یې مینه بې کچې ده او نه شي کولای ترې لاس پر سر شي.

دا وايي:

زما لپاره موسیقي د ځان، خپل کلتور او احساساتو د اظهار وسیله ده، د یوې ښځې په حیث ګرانه ده چې د خپلو احساساتو څرګندونه وشي، خو د موسیقۍ له لارې دا کېدای شي، ځکه ټول خلک له موسیقي سره مینه کوي.

عایشه وايي، پوهېده چې راتلونکی یې ناڅرګند دی، خو د موسیقۍ مینې اړه کړه، چې هېواد پرېږدي.

دا وايي:

پاسپورټ مې درلود، خو په هغه وضعیت کې ان د ګاونډیو هېوادونو تر پولو تګ هم اسانه چاره نه وه، څو جوړه کالي مې غوټه کړل او له خپلې خونې راووتم، زما او زما د ګرانې خورلڼې لارې هم بیلې شوې، چې کلونه مو په یوه خونه کې ژوند کړی و.

له موسیقۍ سره د مینې له کبله عایشه لومړی له کورنۍ هم جلا شوې.

دا په دې هکله ډېره نه غږیږي، خو په خبره یې لومړی د کور پرېښوول او بیا له هېواده وتل اسان نه و. نوموړې وايي، د حقوقو محصله وم، پلار مې غوښتل وکیله شم، خو زما زړه په موسیقۍ کې بند و او د مسلک په توګه د موسیقۍ له انتخاب سره ډېرې ننګونې ملې وې.

عایشه وايي، په ښوونځي کې ډېره ستایل کېدم، خو کورنۍ مې دودپال وو، هلته د داسې ذوق پالل امکان نه درلود.

دا زیاتوي، د ستاره افغان خپرونه مشهوره وه، یوه ورځ مې د ازموینې لپاره غږیز کلیپ ورواستاوه، په لیست کې مې نوم راغی، خو د سندرې له خپرېدو مخکې مې لیلیه کې استوګنه غوره کړه، ځکه پوهېدم چې کورنۍ به مې هیڅکله داسې اجازه رانه کړي او زه د دې اجازې لپاره د دوی پر وړاندې نه شوای درېدای.

عایشه وايي، نه پوهېږم دې هېواد کې به تر څه وخته کډواله یم، خو په هېواد کې پاتې دوستانو ته هم اندېښمنه یم. دا وايي، له خورلڼو سره خبرې سختې دي، اندېښمنه کېږم، دوی د طالبانو په هکله د خبرو په ترڅ کې د سختیو، بندیزونو او ګواښونو خبرې کوي، دوی ان خپلې کوڅې ته نه شي تلای، ټولې زړه ماتې او نهیلې دي.

عایشه راته وویل، دوې میاشتې کېږي، چې کرۍ شپه د افغانستان او هلته پاتې افغانانو اندېښنو اخیستی یم، ځان ته او هغو کسانو ته اندېښمنه یم چې له هېواده وتلي دي. دا وايي، مرکه راته اسانه نه وه، خو غواړم د ځان او هغو ټولو هنرمندانو په استازیتوب وغږیږم چې افغانستان کې له خطرونو سره مخامخ دي، غواړم طالبانو ته هم ووایم، چې تاسو پوهېږئ که نه چې دا د هر افغان افغانستان دی.

عائشہ خان

BBC

دا وايي، افغانستان یوازې د طالبانو نه دی او دوی باید ښځو ته له درناوي سره او له بنسټیزو حقونو سره د ژوند کولو حق ورکړي.

عایشه وايي، نړیوال ته یې پیغام دا دی چې زما د عمر کسان ځان خوندي نه محسوسوي، په عاجزۍ سره له ټولو هیله کوم چې زموږ مرسته وکړئ، او زموږ د ازادي بېرته ترلاسه کولو لپاره زموږ تر څنګ ودرېږئ.

د مرکې په پای کې د عایشې له سترګو اوښکې څڅېدې او له ما یې وپوښتل، په اردو ژبه سندره درته ووایم؟

په خندا مې ورته وویل، هو!

چې غزل یې ویله، په زړه کې مې د دې د هوډ ستاینه کوله، ځکه عایشه په افغانستان کې د یوې بلې ناهیلي کوونکې دورې په ترڅ کې د یوه نوي نسل استازې راته ایسیده چې هیڅکله نه غواړي دې نوي وضعیت ته تسلیم شي.

Continue Reading

Trending

آریانا نیوز: ټول حقونه خوندي دي